तपाईंको आकाशको रङ कस्तो छ ?

सेप्टेम्बर ७ तारिखका दिनमा परेको अन्तर्राष्ट्रिय निलो आकाश दिवस र सेप्टेम्बर १६ तारिखका दिनमा परेको अन्तर्राष्ट्रिय ओजोन तह संरक्षण दिवसको अवसरमा, ३६६ आशाको फुटप्रिन्ट अभियानले सेप्टेम्बर र अक्टोबर महिनाभरि ‘तपाईंको आकाशको रङ कस्तो छ ?’ भन्ने अभियान सञ्चालन गर्नेछ ।

अन्तर्राष्ट्रिय निलो आकाश दिवसले स्वच्छ हावाको महत्त्वलाई उजागर गर्दै वायु प्रदूषणको सामना गर्न विश्वव्यापी सचेतना र ठोस कदमको आह्वान गर्दछ । सन् २०२६ मा, यो दिवसले वायु प्रदूषण र जलवायु परिवर्तन दुवैलाई सँगसँगै सम्बोधन गर्नुपर्ने आवश्यकतामा जोड दिँदै स्वच्छ हावा, स्वस्थ जीवन र साझा समृद्धिका लागि कदम चाल्न आह्वान गर्दछ ।^UNEP

अन्तर्राष्ट्रिय ओजोन तह संरक्षण दिवसले पृथ्वीका जीवहरूलाई हानिकारक पराबैजनी किरणबाट जोगाउने ओजोन तहको महत्त्वबारे सचेतना जगाउँछ र यसको संरक्षणका लागि निरन्तर रूपमा विश्वव्यापी प्रयासहरू गर्न प्रोत्साहन गर्दछ । यो वर्षको नारा ‘शीतल ग्रहका लागि विश्वव्यापी कार्य’ हो । यसले दिगो शीतलीकरणलाई बढावा दिन, ऊर्जा दक्षता सुधार गर्न र हरितगृह ग्यास उत्सर्जन घटाउन विश्वव्यापी कदमको महत्त्वलाई जोड दिन्छ ।^{UNEP Ozone Secretariat}

आकाशको रङ : आकाशे निलो

उज्यालो र सफा आकाश भएको दिनको कल्पना गर्दा, तपाईंको दिमागमा कुन रङ आउँछ ?

प्रायः सबैको दिमागमा आकाशे निलो रङ नै आउँछ ।

वास्तवमा ‘आकाशे निलो’ रङको नाम नै सफा निलो आकाशबाट राखिएको हो । त्यसो भए हाम्रो आकाशलाई सधैँ यस्तै सफा र निलो राख्नका लागि के हामीले पनि सधैँ आफ्नो तर्फबाट प्रयास गर्नुपर्दैन र ?

तर हामीले स्वाभाविक ठानेको सफा आकाश सधैँ यस्तो हुँदैन । हामीले प्रयोग गर्ने बिजुली, चलाउने सवारी साधन र दैनिक रूपमा उपभोग गर्ने ऊर्जा तथा स्रोतहरू सबैले जलवायु र हावाको गुणस्तरलाई असर गर्छ, र यसले आकाशको रङलाई समेत धमिलो बनाउँछ ।

जलवायु परिवर्तन र वायु प्रदूषण : बदलिँदै गरेको हाम्रो आकाश

जलवायु परिवर्तन र वायु प्रदूषणचाहिँ नजिकबाट सम्बन्धित छन् । जीवाश्म इन्धन जलाउँदा निस्कने हरितगृह ग्यास र वायु प्रदूषकहरूले जलवायु र हावाको गुणस्तर दुवैमा प्रभाव पार्दछ । अनि जलवायु परिवर्तनका कारण अझ तीव्र हुने अत्यधिक गर्मी, खडेरी र डढेलोले हावाको गुणस्तरलाई झन् बिगार्दछ ।

वायु प्रदूषण सधैँ आँखाले नदेखिने भए पनि यसले मानव स्वास्थ्य र पारिस्थितिक प्रणालीमा गम्भीर असर पार्दछ । वायुमण्डलमा उत्सर्जित वायु प्रदूषकहरू हावासँगै सीमाना पार गरेर फैलिन सक्छ र उत्सर्जन भएको स्थानबाट धेरै टाढा बहने हावाको गुणस्तरमा समेत असर पार्न सक्छ । विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO)ले वायु प्रदूषणलाई विश्वभर मानव स्वास्थ्यका लागि प्रमुख वातावरणीय जोखिमहरूमध्ये एकको रूपमा पहिचान गरेको छ ।^WHO बाहिरी तथा घरभित्रको वायु प्रदूषणको संयुक्त प्रभावका कारण प्रत्येक वर्ष करिब ७० लाख मानिसको अकालमै मृत्यु हुने कुरा पनि अनुमान गरिएको छ ।

हावाको गुणस्तर बिग्रँदा आकाशको रङ के हुन्छ ? हालका वर्षहरूमा PM10 र PM2.5 लगायतका सूक्ष्म कणहरूको मात्रा बढ्दा हावाको गुणस्तर बिग्रिएको छ भने चरम मौसमी अवस्थाले गर्दा डढेलोको जोखिम बढेको छ । हावामा यस्ता सूक्ष्म कण र हानिकारक धुवाँ मिसिँदा हावाको गुणस्तर बिग्रन सक्छ र आकाश धुम्म तथा फिक्का देखिन सक्छ ।

ओजोन तह : निलो आकाशको सुरक्षात्मक कवच

समतापमण्डलको माथिल्लो भागमा रहेको ओजोन तहले हानिकारक पराबैजनी किरणबाट जोगाउने महत्त्वपूर्ण कवचको काम गर्छ । यसले सूर्यबाट आउने हानिकारक पराबैजनी किरणको ठूलो भाग सोसेर मानिस, वनस्पति, जनावर तथा पृथ्वीका अन्य जीवहरूको रक्षा गर्न मद्दत गर्दछ । विगतमा रेफ्रिजेरेटर र एरोसोलमा व्यापक रूपमा प्रयोग गरिएका रसायनहरूले ओजोन तहलाई क्षति पुर्‍याउने कुरा पत्ता लागेपछि विश्वभरिका देशहरूले समस्या समाधान गर्न हातेमालो गरे । सन् १९८७ मा ओजोन तह नष्ट गर्ने पदार्थहरूको प्रयोग क्रमशः अन्त्य गर्न ओजोन तह नष्ट गर्ने पदार्थसम्बन्धी मोन्ट्रियल प्रोटोकल अपनाइयो ।^UNEP

तर ओजोन सधैँ लाभदायक मात्र हुँदैन । पृथ्वीभन्दा धेरै माथि समतापमण्डलमा रहेको ओजोन एक ‘राम्रो ओजोन’ हो, जसले मुनिको जीवनलाई सुरक्षा दिन्छ । यसको विपरीत, सवारीसाधनको धुवाँ र औद्योगिक गतिविधिबाट निस्कने वायु प्रदूषकहरूले पृथ्वीको सतहनजिक सूर्यको प्रकाशमा प्रतिक्रिया गर्दा सतही ओजोन अर्थात् खराब ओजोन निर्माण हुन सक्छ । यो सतही ओजोनले मानव स्वास्थ्य र वनस्पतिलाई हानि पुर्‍याउन सक्छ र अन्य वायु प्रदूषकसँग मिलेर फोटोकेमिकल धुवाँ बनाउन सक्छ ।

मोन्ट्रियल प्रोटोकल पारित भएदेखि ओजोन तह नष्ट गर्ने पदार्थहरूलाई चरणबद्ध रूपमा हटाउने अन्तर्राष्ट्रिय प्रयासहरू निरन्तर भइरहेका छन् र ओजोन तह बिस्तारै सुध्रिँदै गइरहेको छ । तर सतही ओजोनले मानव स्वास्थ्य र हावाको गुणस्तरमा अझै पनि खतरा पुर्‍याइरहेको छ । सन् २०२६ ले किगाली संशोधनको दशौँ वार्षिकोत्सवलाई जनाउँछ । यो संशोधनले शक्तिशाली हरितगृह ग्यासको रूपमा रहेका हाइड्रोफ्लोरोकार्बन (HFCs) को विश्वव्यापी प्रयोगमा कटौती गर्न आह्वान गर्दछ र बढी ऊर्जा दक्ष तथा दिगो शीतलीकरण उपायतर्फको संक्रमणलाई तीव्र बनाउँछ ।^{UNEP Ozone Secretariat}यसले हाम्रो शीतलीकरणको आवश्यकता पूरा गर्नुका साथै पृथ्वीको भविष्य जोगाउन मद्दत गर्ने दिगो शीतलीकरण समाधानतर्फ अगि बढ्नुपर्ने आवश्यकतालाई जोड दिन्छ ।

आफ्नो कार्बन फुटप्रिन्ट मेटाऔं र आकाशलाई निलो रङले रङ्गाऔं

आकाशलाई सफा र निलो राख्न हामीले दैनिक जीवनमा के गर्न सक्छौं ?

कम बिजुली प्रयोग गरेर ऊर्जाको अनावश्यक खपतलाई ‘घटाउन’ सक्छौं, गाडीको प्रयोग घटाएर त्यसबाट हुने प्रदूषण कम गर्न सक्छौं र खाना कम खेर फालेर खाद्य फोहोरलाई ‘घटाउन’ सक्छौं । हाम्रो प्रत्येक सानो प्रयासले ऊर्जा र स्रोतहरूको संरक्षण गर्न, कार्बन उत्सर्जन घटाउन र हावालाई स्वच्छ राख्न मद्दत गर्दछ ।

अब आफ्नो कार्बन फुटप्रिन्ट घटाऔं — र आकाशमा निलो रङ भरौं ।

तपाईंको आकाशको रङ कस्तो छ ?

एकछिन आकाशतिर हेर्नुहोस् ।

आज तपाईंले देख्नुभएको आकाशको रङ कस्तो थियो ?

“आज पनि सफा, निलो आकाश देख्न पाएकोमा धन्यवाद ।” “आकाश साँच्चै आकाशे निलो छ ।”

हाम्रो निलो आकाशका लागि समर्थन सन्देश लेख्नुहोस् र आकाशलाई पृष्ठभूमि बनाएर सुन्दर तस्बिर खिच्नुहोस् ।

■ बिजुली र लिफ्टको प्रयोग घटाऔं, आकाशलाई निलो रङले रङ्गाऔं

- प्रयोग नभएका उपकरणहरूको प्लग निकाल्ने वा मल्टिप्लग अफ गर्ने

- लिफ्टको सट्टा भऱ्याङ प्रयोग गर्ने

■ गाडीमा यात्रा गर्ने बानी हटाऔं, आकाशलाई निलो रङले रङ्गाऔं

- निजी सवारी साधनको सट्टा सार्वजनिक यातायात प्रयोग गर्ने

- कम दुरी भएको ठाउँमा हिँडेर वा साइकलमा जाने

■ खाद्य फोहोर हटाऔं, आकाशलाई निलो रङले रङ्गाऔं

- खानेकुरा नउबार्ने

- फ्रिजलाई व्यवस्थित राख्ने, आफूसँग भएका सामग्रीहरूको सूची बनाउने र आवश्यक कुराहरू मात्र खरिद गर्ने